ଭିଡ଼ ଦଳାଚକଟାର ଭୟାବହତା: ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ପରିଚାଳନା ନେଉଛି ନିରୀହ ଜୀବନ, ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଉଠିଲା ପ୍ରଶ୍ନ

ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବଠାରୁ ରେଳଷ୍ଟେସନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭିଡ଼ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଡ଼ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ; ବୈଜ୍ଞାନିକ ଯୋଜନା, ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସମନ୍ୱୟ ଦ୍ୱାରା ରୋକାଯାଇପାରିବ ଦୁର୍ଘଟଣା

(SDNA) ବିଶେଷ ଆଲେଖ୍ୟ

ଭାରତରେ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ, ପୂଜାପାର୍ବଣ, ରାଜନୈତିକ ସଭା, କ୍ରୀଡ଼ା ଆୟୋଜନ ଏବଂ ରେଳଷ୍ଟେସନରେ ବିପୁଳ ସଂଖ୍ୟାରେ ଲୋକଙ୍କ ସମାଗମ ଏକ ସାଧାରଣ ଦୃଶ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଭିଡ଼ର ସଠିକ୍ ପରିଚାଳନା ନହେଲେ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ତାହା ଏକ ଭୟାବହ ଦଳାଚକଟାର ରୂପ ନେଇପାରେ। ଏପରି ଦୁର୍ଘଟଣା କେବଳ ଲୋକଙ୍କ ଦୌଡ଼ାଦୌଡ଼ି ଯୋଗୁଁ ଘଟେ ନାହିଁ; ବରଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଭିଡ଼, ପରସ୍ପର ଉପରେ ଚାପ, ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନିର୍ଗମ ପଥ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଏହାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ହୋଇଥାଏ।

ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୨୬ରେ କୋଲକାତାର ଦୁର୍ଗାପୂଜା ସମୟରେ ଦଳାଚକଟାରେ ୧୯ ଜଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ଘଟଣାର ଉଲ୍ଲେଖ ଏହି ସମସ୍ୟାର ଗମ୍ଭୀରତାକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଛି। ଏଭଳି ଘଟଣା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ, ବଡ଼ ଜନସମାଗମରେ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କେବଳ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳାର ପ୍ରଶ୍ନ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ଭାବେ ଦେଖିବା ଆବଶ୍ୟକ।

କ୍ଷମତାଠାରୁ ଅଧିକ ଭିଡ଼ ହେଉଛି ବିପଦର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ

ଭାରତରେ ଦଳାଚକଟା ଘଟଣାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ହେଉଛି ଆୟୋଜନସ୍ଥଳର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ଷମତାଠାରୁ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କ ସମାଗମ। ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ଓ ବଡ଼ ସମାରୋହରେ ଅନେକ ସମୟରେ ଆଶାଠାରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ପହଞ୍ଚିଯାଆନ୍ତି। ସୀମିତ ସ୍ଥାନରେ ଅଧିକ ଲୋକ ଏକାଠି ହେବା ଫଳରେ ଭିଡ଼ର ଚାପ ବଢ଼ିଥାଏ ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜକୁ ସମ୍ଭାଳିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼େ।

୨୦୨୫ର ପ୍ରୟାଗରାଜ ମହାକୁମ୍ଭ ଘଟଣା ମଧ୍ୟ ବିଶାଳ ଜନସମାଗମରେ ସୁରକ୍ଷା ଯୋଜନାର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲା। ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବଡ଼ ଆୟୋଜନ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ଥାନର କ୍ଷମତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ, ଲୋକଙ୍କ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାର ଆକଳନ ଏବଂ ପ୍ରବେଶ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଜରୁରୀ।

ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ରାସ୍ତା ଓ ଦୁର୍ବଳ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବଢ଼ାଉଛି ବିପଦ

ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର, ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନିର୍ଗମ ପଥର ଅଭାବ, ଅସୁରକ୍ଷିତ ବ୍ୟାରିକେଡ୍ ଏବଂ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଗମନାଗମନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦଳାଚକଟାର ଆଶଙ୍କା ବଢ଼ାଇଥାଏ। ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ ରେଳଷ୍ଟେସନରେ ୨୦୨୫ରେ ଘଟିଥିବା ଦଳାଚକଟା ରେଳଷ୍ଟେସନରେ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ଭିଡ଼ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଯାତାୟାତ ଯୋଜନାର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୁଣିଥରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।

ଯେତେବେଳେ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଗୋଟିଏ ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ଏବଂ ଆଗରେ ରାସ୍ତା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପଛରୁ ଆସୁଥିବା ଚାପ ଲୋକଙ୍କୁ ତଳେ ପକାଇଦେଇପାରେ। ଏଥିପାଇଁ ପ୍ରବେଶ ଓ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପଥକୁ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଗୁଜବ ଓ ଆତଙ୍କ ମୁହୂର୍ତ୍ତକରେ ବଦଳାଇଦିଏ ପରିସ୍ଥିତି

ଭିଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଜବ, ହଠାତ୍ ବର୍ଷା, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଭ୍ରାଟ, କୌଣସି ଅଘଟଣର ଆଶଙ୍କା କିମ୍ବା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଘୋଷଣା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। କେତେକ ଲୋକ ହଠାତ୍ ଦୌଡ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଫଳରେ ଭିଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରଶାସନ ପକ୍ଷରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ସୂଚନା, ନିୟମିତ ଘୋଷଣା ଏବଂ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ସୁରକ୍ଷାକର୍ମୀଙ୍କ ତତ୍ପରତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ଲୋକଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଦିଗରେ ନେବା ସହ ଅଯଥା ଭୟ ଓ ଗୁଜବକୁ ରୋକିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ ପୂର୍ବ ସତର୍କ ସୂଚନା

ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ କୃତ୍ରିମ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା (AI), ସିସିଟିଭି କ୍ୟାମେରା, ଡ୍ରୋନ୍ ଏବଂ ରିଅଲ୍-ଟାଇମ୍ ଭିଡ଼ ନିରୀକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦଳାଚକଟା ରୋକିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ। ଏହି ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଅଧିକ ଭିଡ଼ ଜମୁଛି, କେଉଁଠାରେ ଯାତାୟାତ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛି ଏବଂ କେଉଁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚାପ ବଢ଼ୁଛି, ତାହା ଶୀଘ୍ର ଜାଣିହେବ।

ତେବେ କେବଳ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିଦେଲେ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ହେବ ନାହିଁ। ମିଳୁଥିବା ସୂଚନା ଆଧାରରେ ତୁରନ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ କର୍ମଚାରୀ ରହିବା ମଧ୍ୟ ଜରୁରୀ।

ମକ୍ ଡ୍ରିଲ୍ ଓ ଚିକିତ୍ସା ସୁବିଧାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ

ବଡ଼ ଆୟୋଜନ ପୂର୍ବରୁ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତିର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ମକ୍ ଡ୍ରିଲ୍ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଆମ୍ବୁଲାନ୍ସ, ପ୍ରାଥମିକ ଚିକିତ୍ସା କେନ୍ଦ୍ର ଓ ଚିକିତ୍ସା ଦଳକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଭିଡ଼କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଏବଂ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରାସ୍ତା ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଦିଆଯିବା ଦରକାର।

ଏଥିସହ ଜାତୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ପ୍ରାଧିକରଣ (NDMA)ର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଅନୁସାରେ ସୁରକ୍ଷା ଅଡିଟ୍ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଆୟୋଜକ, ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ଦାୟିତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଗଲେ ଅବହେଳାକୁ ରୋକିବା ସହଜ ହେବ।

ଜନସଚେତନତା ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇପାରେ

ଭିଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଧକ୍କାଧକ୍କି ନକରିବା, ଗୁଜବରେ ବିଶ୍ୱାସ ନକରିବା, ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ ଦୌଡ଼ାଦୌଡ଼ି ନକରିବା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମାନିବା ସମ୍ପର୍କରେ ଲୋକଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଭିଡ଼ରେ କେହି ପଡ଼ିଗଲେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ଓ ନିଜେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବାର ଉପାୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ଜଣାଇବା ଦରକାର।

ବିଦ୍ୟାଳୟ, ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକରେ ଭିଡ଼ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କିତ ସଚେତନତା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜନ କରାଗଲେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଭାବେ ବିପଦ ହ୍ରାସ କରାଯାଇପାରିବ।

ସୁରକ୍ଷିତ ଆୟୋଜନ ପାଇଁ ସମନ୍ୱିତ ପଦକ୍ଷେପ ଜରୁରୀ

ଭାରତରେ ଦଳାଚକଟା ଘଟଣା ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛି ଯେ, କେବଳ ଅଧିକ ପୁଲିସ ମୁତୟନ କରିଦେଲେ ଏହି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ହେବ ନାହିଁ। ବୈଜ୍ଞାନିକ ଯୋଜନା, ସୁଦୃଢ଼ ଭିତ୍ତିଭୂମି, ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତି, ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ମାନବ ସମ୍ବଳ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱର ସମନ୍ୱୟ ହିଁ ଏହାର ସ୍ଥାୟୀ ସମାଧାନ।

ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଉତ୍ସବ ଲୋକଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିବାର ମାଧ୍ୟମ। ତେଣୁ ଏହି ଆୟୋଜନଗୁଡ଼ିକରେ ସୁରକ୍ଷାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ସମୟୋପଯୋଗୀ ଯୋଜନା ଓ କଠୋର ନିୟମ ପାଳନ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଅମୂଲ୍ୟ ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଯାଇପାରିବ।

— ଡଃ ସତ୍ୟବାନ ସୌରଭ

ଲେଖକ ଡଃ ସତ୍ୟବାନ ସୌରଭ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନରେ ପିଏଚ୍‌ଡି ଡିଗ୍ରୀଧାରୀ। ସେ ଜଣେ କବି ଓ ସାମାଜିକ ଚିନ୍ତକ।