ପ୍ରତିବର୍ଷ ଜଳୁଛି ରାବଣ, ତଥାପି ବଢ଼ୁଛି ଅନ୍ୟାୟ! ଦଶହରାର ପ୍ରକୃତ ବାର୍ତ୍ତାକୁ ଭୁଲିଯାଉଛି କି ସମାଜ?

ରାବଣ ପୋଡ଼ିବା କେବଳ ଏକ ପରମ୍ପରା ନୁହେଁ; ଅହଂକାର, ଦୁର୍ନୀତି, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟାୟକୁ ନିଜ ଜୀବନରୁ ଦୂର କରିବା ହିଁ ବିଜୟାଦଶମୀର ପ୍ରକୃତ ସନ୍ଦେଶ।

(SDNA) ବିଶେଷ ଆଲେଖ୍ୟ

ଲେଖକ: ଡକ୍ଟର ସତ୍ୟୱାନ ସୌରଭ

ପ୍ରତିବର୍ଷ ଦଶହରା ଆସେ। ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିଶାଳ ରାବଣ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ। ଆତସବାଜିର ଆଲୋକ, ବାଣର ଶବ୍ଦ ଓ ଦର୍ଶକଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ମଧ୍ୟରେ ରାବଣ ଦହନ କରାଯାଏ। ଲୋକମାନେ ଖୁସିରେ ପରସ୍ପରକୁ ବିଜୟାଦଶମୀର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଉତ୍ସବ ପରେ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ଆମ ସାମ୍ନାରେ ରହିଯାଏ—ଯଦି ପ୍ରତିବର୍ଷ ରାବଣର ଅନ୍ତ ହେଉଛି, ତେବେ ସମାଜରେ ଅନ୍ୟାୟ, ଦୁର୍ନୀତି ଓ ଅନୈତିକତା କାହିଁକି ବଢ଼ୁଛି?

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଆମକୁ ଦଶହରାର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ବୁଝିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ଦଶହରା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ପର୍ବ ନୁହେଁ; ଏହା ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷା, ନୈତିକତା ଓ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ମଧ୍ୟ ଏକ ଅବସର। ରାବଣ ଦହନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ଏକ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଜାଳିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ମନୁଷ୍ୟ ଭିତରେ ଥିବା ଅହଂକାର, ଲୋଭ, ଛଳନା ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଭଳି ପ୍ରବୃତ୍ତିର ବିନାଶ କରିବା।

ରାବଣର ପରାଜୟ ଆମକୁ କ’ଣ ଶିଖାଏ?

ରାମାୟଣର ରାବଣ ଜଣେ ମହାନ ପଣ୍ଡିତ, ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ଓ ଶିବଭକ୍ତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି ଓ ସମ୍ପତ୍ତିର ଅଭାବ ନଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଅହଂକାର ଏବଂ ମାତା ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଭଳି ଗୁରୁତର ଅଧର୍ମ ତାଙ୍କ ପତନର କାରଣ ହୋଇଥିଲା।

ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ପରାଜୟ ଆମକୁ ଏକ ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ—କେବଳ ଜ୍ଞାନ, ଧନ, ପଦବୀ କିମ୍ବା କ୍ଷମତା ମନୁଷ୍ୟକୁ ମହାନ କରିପାରେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର, ଆଚରଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ମୂଲ୍ୟାୟନର ଆଧାର।

ଆଜିର ସମାଜରେ ରାବଣର ନୂଆ ରୂପ

ଆଜି ରାବଣ କେବଳ ରାମାୟଣର ଏକ ପାତ୍ର ନୁହେଁ। ସେ ଆମ ସମାଜରେ ଥିବା ସେହି ମାନସିକତାର ପ୍ରତୀକ, ଯାହା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ଦଳିଦିଏ।

ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମହିଳା ହିଂସାର ଶିକାର ହୁଅନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଯୌତୁକ ପାଇଁ ଜଣେ ବୋହୂଙ୍କୁ ନିର୍ଯାତନା ଦିଆଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ଲାଞ୍ଚ ନେଇ ନ୍ୟାୟ ଓ ଅଧିକାରର ବାଣିଜ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଆମେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ଯେ ରାବଣର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମାଜରେ ଜୀବିତ ଅଛି।

ନିଶାସକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ପରିବାରକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ, ଲୋଭ ଯେତେବେଳେ ସମ୍ପର୍କକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ରାବଣର ଅନ୍ୟ ଏକ ରୂପ ସାମ୍ନାକୁ ଆସେ। ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ସମାଧାନ କେବଳ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଦହନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏଥିପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସଚେତନତା, ନୈତିକ ସାହସ ଓ ସାମୂହିକ ପ୍ରୟାସ।

ଅନ୍ୟର ଦୋଷ ଦେଖୁଛୁ, ନିଜ ଦୋଷକୁ ଭୁଲିଯାଉଛୁ

ସମାଜର ଏକ ବଡ଼ ବିଡ଼ମ୍ବନା ହେଉଛି, ଆମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭୁଲକୁ ସହଜରେ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରୁ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଦୋଷକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବାରେ ପଛଘୁଞ୍ଚା ଦେଉ।

ଅନ୍ୟର ଅହଂକାର ଆମକୁ ଖରାପ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ନିଜର ଅହଂକାରକୁ ଆମେ ସ୍ୱାଭିମାନ ବୋଲି ଭାବୁ। ଅନ୍ୟର ସ୍ୱାର୍ଥପରତାକୁ ଆମେ ନିନ୍ଦା କରୁ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ନିୟମ ସହିତ ସାଲିସ କରିବାକୁ ବ୍ୟବହାରିକ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କହୁ।

ଏହି ଦ୍ୱୈତ ମାନସିକତା ଆମ ଭିତରେ ଥିବା ରାବଣକୁ ଆହୁରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ନିଜର ଭୁଲକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ସୁଧାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବୁ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମାଜ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଆଶା କରିବା ଅର୍ଥହୀନ।

ଧାର୍ମିକ ଆୟୋଜନ ସହିତ ନୈତିକ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଜରୁରୀ

ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମ ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପ୍ରତୀକ। ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ କେବଳ ପୂଜା କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ଆଲୋଚନା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଆମର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେବା ଦରକାର।

ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବରେ ଯୋଗ ଦେଇ ଘରକୁ ଫେରିବା ପରେ ନିଜ ପରିବାର ସହିତ ଖରାପ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅସାଧୁ ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଗମ୍ଭୀରତାର ସହ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।

ଧର୍ମର ପ୍ରକୃତ ମୂଲ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଆଡ଼ମ୍ବରରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ମାନବିକତା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନରେ ରହିଛି।

ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭୂମିକା ଆବଶ୍ୟକ

ଦୁର୍ନୀତି, ମହିଳାଙ୍କ ପ୍ରତି ହିଂସା, ଯୌତୁକ ପ୍ରଥା ଓ ନିଶାସକ୍ତି ଭଳି ସମସ୍ୟାର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ପରିବାର, ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ, ପ୍ରଶାସନ ଓ ସମାଜକୁ ମିଳିତ ଭାବେ କାମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ପିଲାମାନଙ୍କୁ କେବଳ ନୈତିକତାର ପାଠ ପଢ଼ାଇଲେ ହେବ ନାହିଁ; ବଡ଼ମାନଙ୍କ ଆଚରଣରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ସମାନତା ଓ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତାର ଉଦାହରଣ ଦେଖାଯିବା ଦରକାର।

ଅନ୍ୟାୟର ଶିକାର ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରିବା, ଦୁର୍ନୀତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ନ ଦେବା, ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱର ଅଂଶ।

ଆଇନର ଭୟ ଆବଶ୍ୟକ, କିନ୍ତୁ ତାହା ସହିତ ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବାର ଚେତନା ରହିବା ଆହୁରି ଜରୁରୀ।

ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିର ଉଚ୍ଚତା ନୁହେଁ, ଚରିତ୍ରର ଉଚ୍ଚତା ହେଉ ଲକ୍ଷ୍ୟ

ଆଜି ଦଶହରାରେ ରାବଣ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିର ଉଚ୍ଚତା, ଆୟୋଜନର ଭବ୍ୟତା ଓ ଆତସବାଜିର ଚମକକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି। କିନ୍ତୁ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ଆମ ଚରିତ୍ରର ଉଚ୍ଚତା।

ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି କିଛି ମିନିଟ୍ ମଧ୍ୟରେ ପାଉଁଶ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟର ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ିକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇପାରେ। ଆତସବାଜିର ଶବ୍ଦ କିଛି ସମୟ ପରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ଉଠିଥିବା ଦୃଢ଼ ସ୍ୱର ସମାଜରେ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିପାରେ।

ତେଣୁ ଏହି ପର୍ବରେ କେତେ ଉଚ୍ଚ ରାବଣ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ ହେଲା, ତାହା ଅପେକ୍ଷା ଆମେ ନିଜ ଜୀବନରେ କେତେ ନୈତିକ ଉନ୍ନତି ଆଣିପାରିଲୁ, ତାହା ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଏହି ବିଜୟାଦଶମୀରେ ନିଜକୁ ବଦଳାଇବାର ସଂକଳ୍ପ ନେବା

ଏହି ବିଜୟାଦଶମୀରେ ଆମେ କେବଳ ରାବଣ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଦହନର ସଂକଳ୍ପ ନ ନେଇ ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ଅନ୍ତତଃ ଗୋଟିଏ ଖରାପ ଅଭ୍ୟାସକୁ ଦୂର କରିବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେବା ଉଚିତ।

କେହି ନିଜ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତୁ, କେହି ଲୋଭରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାକୁ ସଂକଳ୍ପ ନିଅନ୍ତୁ, କେହି ମହିଳାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନଜନକ ବ୍ୟବହାରକୁ ନିଜ ଜୀବନର ଅଂଶ କରନ୍ତୁ ଏବଂ କେହି ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି ନିରବ ରହିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଉଚିତ ପଦକ୍ଷେପ ନିଅନ୍ତୁ।

ଏପରି ଛୋଟ ଛୋଟ ପ୍ରୟାସ ଏକ ବଡ଼ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଆଧାର ହୋଇପାରିବ। ପରିବର୍ତ୍ତନ କେବଳ ଭାଷଣ କିମ୍ବା ସ୍ଲୋଗାନ୍‌ରୁ ଆସେ ନାହିଁ; ଏହା ଆମର ଦୈନନ୍ଦିନ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ଓ ମାନବିକ ଆଚରଣରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ପ୍ରକୃତ ବିଜୟାଦଶମୀ ସେହି ଦିନ ହେବ, ଯେଉଁଦିନ ରାବଣର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ସହିତ ଆମ ଭିତରେ ଥିବା ଅହଂକାର, ଲୋଭ, ଈର୍ଷା ଓ ଅନୈତିକତାର ମଧ୍ୟ ବିନାଶ ହେବ।

ପ୍ରତିବର୍ଷ ରାବଣ ଜଳୁଛି, କିନ୍ତୁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ନିଜ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଆଚରଣରେ ବୁରାଇକୁ ସ୍ଥାନ ଦେଉଥିବା, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ପ୍ରକୃତ ଅନ୍ତ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଆସନ୍ତୁ, ଏହି ଦଶହରାରେ କେବଳ ପରମ୍ପରା ପାଳନ ନ କରି ନିଜ ଜୀବନରେ ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ମାନବିକତାକୁ ଆପଣାଇବାର ସଂକଳ୍ପ ନେବା।

(SDNA)

ଲେଖକ ପରିଚୟ: ଡକ୍ଟର ସତ୍ୟୱାନ ସୌରଭ ଜଣେ କବି, ସ୍ୱାଧୀନ ସାମ୍ବାଦିକ, ସ୍ତମ୍ଭକାର, ସାମାଜିକ ଚିନ୍ତକ ଏବଂ ଆକାଶବାଣୀ ଓ ଟେଲିଭିଜନ୍ ପ୍ୟାନେଲିଷ୍ଟ। ସେ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନରେ ପିଏଚ୍‌ଡି ହାସଲ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ ହରିୟାଣାର ଭିୱାନୀ ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ବଡ଼ୱା (ସିୱାନୀ) ସହିତ ରହିଛି।