‘ପିକକ୍ ଟାରାଣ୍ଟୁଲା’ର ସ୍ଥିତି ଜାଣିବାକୁ ବର୍ଷେ ଧରି ଚାଲିବ ଅଧ୍ୟୟନ; ଜନସଂଖ୍ୟା, ପ୍ରାକୃତିକ ଆବାସ ଓ ବେଆଇନ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ବ୍ୟବସାୟର ବିପଦ ଉପରେ ରହିବ ନଜର
(SDNA) ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ। ଧାତବ ଚମକଯୁକ୍ତ ନୀଳ ରଙ୍ଗ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଶାରୀରିକ ଗଠନ ପାଇଁ ପରିଚିତ ଦୁର୍ଲଭ ମକଡ଼ସା ‘ପିକକ୍ ଟାରାଣ୍ଟୁଲା’ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏବେ ବିପଦରେ। ପ୍ରାକୃତିକ ଆବାସ ନଷ୍ଟ ହେବା ଓ ବେଆଇନ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ବ୍ୟବସାୟ ଯୋଗୁଁ ଏହି ବିରଳ ପ୍ରଜାତିର ସଂରକ୍ଷଣ ଜରୁରୀ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ଏହାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ବନ ବିଭାଗ ପକ୍ଷରୁ ଇଷ୍ଟର୍ଣ୍ଣ ଘାଟ୍ସ ୱାଇଲ୍ଡଲାଇଫ୍ ସୋସାଇଟି ସହଯୋଗରେ ନାଗାର୍ଜୁନସାଗର-ଶ୍ରୀଶୈଳମ୍ ବାଘ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସର୍ଭେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଛି।
ଏହି ଅଧ୍ୟୟନ ମାଧ୍ୟମରେ ମକଡ଼ସାର ଆନୁମାନିକ ସଂଖ୍ୟା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ, ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନର ସ୍ଥିତି ଆକଳନ ଏବଂ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରତି ଥିବା ପ୍ରମୁଖ ବିପଦଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯିବ। ଏଥିରୁ ମିଳିବାକୁ ଥିବା ତଥ୍ୟ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏହି ପ୍ରଜାତିର ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନା ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ସହାୟକ ହେବ।
୧୮୯୯ରେ ପ୍ରଥମେ ମିଳିଥିଲା ଏହି ବିରଳ ପ୍ରଜାତିର ସନ୍ଧାନ
ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ Poecilotheria metallica ଥିବା ଏହି ମକଡ଼ସାକୁ ‘ଗୁଟି ଅର୍ନାମେଣ୍ଟାଲ୍ ସାଫାୟାର ଟାରାଣ୍ଟୁଲା’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ୧୮୯୯ ମସିହାରେ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ଗୁଟି ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଥମଥର ପାଇଁ ଏହାର ଉପସ୍ଥିତି ରେକର୍ଡ କରାଯାଇଥିଲା। ନିଜର ଅସାଧାରଣ ନୀଳ ରଙ୍ଗ ପାଇଁ ଏହା ବିଶ୍ୱର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ମକଡ଼ସା ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି।
ଏହାର ଶରୀରରେ ଧାତବ ନୀଳ ଚମକ ଦେଖାଯାଏ। ପେଟ ଓ ଗୋଡ଼ରେ ଥିବା ହଳଦିଆ ଏବଂ ଧଳା ଚିହ୍ନ ଏହାର ପରିଚୟକୁ ଆହୁରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କରିଥାଏ। Poecilotheria ଗୋଷ୍ଠୀରେ ନିଜର ଏହି ବିଶେଷ ନୀଳ ରଙ୍ଗ ପାଇଁ ଏହା ବେଶ୍ ପରିଚିତ।
ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରକୃତି ସଂରକ୍ଷଣ ସଂଘ (IUCN)ର ରେଡ୍ ଲିଷ୍ଟରେ ଏହାକୁ ‘ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ’ (Critically Endangered) ଶ୍ରେଣୀରେ ରଖାଯାଇଛି। ଏହି ବର୍ଗୀକରଣରୁ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରେ ଏହାର ବିଲୁପ୍ତି ଆଶଙ୍କା କେତେ ଗମ୍ଭୀର, ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି।
ବଡ଼ ଗଛର କୋରଡ଼ରେ ତିଆରି କରେ ନିଜର ଆଶ୍ରୟ
ପିକକ୍ ଟାରାଣ୍ଟୁଲା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦକ୍ଷିଣ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର କେତେକ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏଥିରେ ନନ୍ଦ୍ୟାଲ ଓ ଗୁଡ଼ଲୁର ବନଖଣ୍ଡ ସହ ଶେଷାଚଳମ୍ ପାହାଡ଼ର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳ ସାମିଲ ରହିଛି।
ଇଷ୍ଟର୍ଣ୍ଣ ଘାଟ୍ସ ୱାଇଲ୍ଡଲାଇଫ୍ ସୋସାଇଟିର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ଅଧିକାରୀ ମୂର୍ତ୍ତି କାନ୍ତିମାହାନ୍ତିଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ଏହି ମକଡ଼ସା ବଡ଼ ଓ ପରିପକ୍ୱ ଗଛ ଥିବା ଶୁଷ୍କ ପତ୍ରଝଡ଼ା ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରେ। ଏହାର ଅଧିକାଂଶ ଜୀବନ ଗଛ ଉପରେ କଟିଥାଏ। ଗଛର କୋରଡ଼ ଓ ଫାଟରେ ଏହା ନିଜର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ତିଆରି କରେ।
ପାହାଡ଼ ଢାଲ, ଉପତ୍ୟକା ଓ ସମତଳ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହାର ଉପସ୍ଥିତି ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସେଠାକାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିବେଶ ଏହାର ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ତେଣୁ ଗଛ କଟା ଓ ଜଙ୍ଗଲର ପରିବେଶରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏହି ପ୍ରଜାତି ପାଇଁ ବଡ଼ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।
ବେଆଇନ ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ ମୁଖ୍ୟ ବିପଦ
ଏହି ବିରଳ ମକଡ଼ସା ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଆହ୍ୱାନ ହେଉଛି ବେଆଇନ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ବ୍ୟବସାୟ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ଆବାସର ବିନାଶ। ଏହାର ଆକର୍ଷଣୀୟ ରଙ୍ଗ ଓ ଅନନ୍ୟ ଶାରୀରିକ ଗଠନ ଯୋଗୁଁ ବିଦେଶୀ ପୋଷା ଜୀବଙ୍କ ବଜାରରେ ଏହାର ଚାହିଦା ରହିଛି। ବେଆଇନ ଭାବେ ଧରିବା ଓ ଚୋରାଚାଲାଣ ଯୋଗୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ଏହି ପ୍ରଜାତିର ସଂଖ୍ୟା ଉପରେ ଚାପ ବଢ଼ିପାରେ।
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ବଡ଼ ଗଛ କଟାଯିବା ଫଳରେ ଏହି ମକଡ଼ସା ରହୁଥିବା କୋରଡ଼ ଓ ଫାଟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଜଙ୍ଗଲ ଆବାସ ଛୋଟ ଛୋଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଗଲେ ଏହାର ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବା ଓ ପ୍ରଜନନ ସୁଯୋଗ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇପାରେ।
ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ମତରେ, କେବଳ ମକଡ଼ସାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଗଣନା କଲେ ସଂରକ୍ଷଣର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହେବ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ଆବାସର ଗୁଣବତ୍ତା, ବଡ଼ ଗଛର ଉପଲବ୍ଧତା ଏବଂ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ବିପଦର ମଧ୍ୟ ଆକଳନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ବର୍ଷେ ଧରି ଚାଲିବ ସର୍ଭେ, ସଂଗ୍ରହ ହେବ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ
ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସର୍ଭେ ଏପ୍ରିଲ୍ ୨୦୨୬ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଅଧ୍ୟୟନ ପ୍ରାୟ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିବାର ଯୋଜନା ରହିଛି। ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକ ଓ ବନ ବିଭାଗର ଅଧିକାରୀଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରି ଏହି ପ୍ରଜାତିର ପୂର୍ବ ଉପସ୍ଥିତି ଏବଂ ପୁରୁଣା ରେକର୍ଡ ସମ୍ପର୍କିତ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯିବ।
ସର୍ଭେର ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ସଂଖ୍ୟା ଆକଳନ: ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ ପିକକ୍ ଟାରାଣ୍ଟୁଲାର ଉପସ୍ଥିତି ଓ ସଂଖ୍ୟା ସମ୍ପର୍କିତ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ।
- ଆବାସର ସ୍ଥିତି ଅନୁଧ୍ୟାନ: କେଉଁ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳ ଏହାର ବାସ ଓ ପ୍ରଜନନ ପାଇଁ ଅଧିକ ଉପଯୁକ୍ତ, ତାହା ଚିହ୍ନଟ।
- ବିପଦ ଚିହ୍ନଟ: ବେଆଇନ ସଂଗ୍ରହ, ଚୋରାଚାଲାଣ, ଗଛ କଟା ଓ ଅନ୍ୟ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ପ୍ରଭାବ ଅଧ୍ୟୟନ।
- ସଂରକ୍ଷଣ ଯୋଜନା: ସଂଗୃହୀତ ତଥ୍ୟ ଆଧାରରେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଆବାସ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ରଣନୀତି ପ୍ରସ୍ତୁତି।
ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପର ନେତୃତ୍ୱ ନେଉଛି ଇଷ୍ଟର୍ଣ୍ଣ ଘାଟ୍ସ ୱାଇଲ୍ଡଲାଇଫ୍ ସୋସାଇଟି। ୨୦୧୪ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି ସଂସ୍ଥା ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ସେହି ପ୍ରଜାତିଗୁଡ଼ିକର ସଂରକ୍ଷଣ ଉପରେ କାମ କରେ, ଯାହାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ତଥ୍ୟ ସୀମିତ କିମ୍ବା ଯଥେଷ୍ଟ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
ଏହି ପଦକ୍ଷେପକୁ ବ୍ରିଟେନର ୱିଙ୍ଗହାମ୍ ୱାଇଲ୍ଡଲାଇଫ୍ ପାର୍କ ପକ୍ଷରୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ବୈଷୟିକ ସହଯୋଗ ମଧ୍ୟ ମିଳୁଛି। ଏହି ସଂସ୍ଥା ନିଜ ପରିସରରେ ଏହି ପ୍ରଜାତିର ୟୁରୋପୀୟ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ମଧ୍ୟ ରଖିଛି ଏବଂ ପ୍ରକଳ୍ପରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ପରାମର୍ଶଦାତା ଭାଗୀଦାର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି।
ଜୈବ ବିବିଧତା ସୁରକ୍ଷା ଦିଗରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦକ୍ଷେପ
ପିକକ୍ ଟାରାଣ୍ଟୁଲାକୁ ନେଇ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏହି ଅଧ୍ୟୟନ ପୂର୍ବଘାଟର ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ବୁଝିବା ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଦିଗରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସ। ସର୍ଭେରୁ ମିଳିବାକୁ ଥିବା ତଥ୍ୟ ଆଧାରରେ ଏହି ପ୍ରଜାତି ପାଇଁ କେଉଁ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେଇ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ଆବାସକୁ କିପରି ଉନ୍ନତ କରାଯାଇପାରିବ, ତାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ସହଜ ହେବ।
ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ମକଡ଼ସାର ବର୍ତ୍ତମାନର ସଂଖ୍ୟାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ସହ ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଆବାସକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ଏବେ ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ। ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅଧ୍ୟୟନ, ବନ ବିଭାଗର ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟଙ୍କ ସହଭାଗିତାକୁ ଏକାଠି କରାଗଲେ ଏହି ପ୍ରଜାତିର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ଭିତ୍ତି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇପାରିବ।
ଏହି ପଦକ୍ଷେପ ଆମକୁ ମନେ ପକାଇଦିଏ ଯେ ଜୈବ ବିବିଧତାର ସୁରକ୍ଷା କେବଳ ବଡ଼ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଛୋଟ, ଦୁର୍ଲଭ ଓ କମ୍ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ପ୍ରଜାତିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତିର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ମଧ୍ୟ ସମାନ ଭାବେ ଆବଶ୍ୟକ।
(SDNA — ସତ୍ୟ ପଛର ଖବର)